ΜΝΗΜΕΙΑ

Northern view of the hill

Northern view of the acropolis

English text follows

Η Πάρος, τρίτη σε έκταση στις Κυκλάδες, μετά τη Νάξο και την Άνδρο, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα νησιά των Κυκλάδων. Στην αρχαιότητα, η Πάρος διέγραψε μακραίωνη πολιτιστική ακμή, που με διακυμάνσεις κάλυψε διαδρομή από την 5η χιλ. π.Χ. μέχρι την παλαιοχριστιανική εποχή (έως τον 6ο αι. μ.Χ.).

Η ακρόπολη των Κουκουναριών ανασκάφηκε για πάνω από μία 15ετία, από το 1976 έως το 1992, από τον καθηγ. Δημήτρη Σκιλάρντι υπό την αιγίδα της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας. Ήρθαν στο φως σημαντικά αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που αποδεικνύουν την συστηματική χρήση του χώρου, ως τόπου κατοίκησης, χρήσης και λατρείας. Ενώ ανάλογες θέσεις στο Αιγαίο είναι γνωστές για τη χρήση τους για μία ή δύο τοπολύ επάλληλες φάσεις, η μοναδική σημασία των Κουκουναριών έγκειται στην μακραίωνη διαχρονική της χρήση, όπως φανερώνουν οι επάλληλες οικιστικές φάσεις που αντιπροσωπεύονται από ερείπια της Ύστερης Νεολιθικής, της Πρώιμης Κυκλαδικής, της Μυκηναϊκής ΙΙΙΓ, της Πρωτογεωμετρικής, της Γεωμετρικής και της Πρώιμης Αρχαϊκής περιόδου. Η θέση περιλαμβάνει αρχαιότητες και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα μοναδικού ενδιαφέροντος, όπως τομυκηναϊκό ηγεμονικό συγκρότημα του 12ου αι. π.Χ., τα ερείπια του γεωμετρικού και του πρώιμου αρχαϊκού οικισμού, το Κτήριο των Συναθροίσεων (ή ‘πρώϊμο πρυτανείο’), την αγορά και τέλος, το ναότης Αθηνάς, που χρονολογείται περί το 700 π.Χ. Παρόλα αυτά, ο λόφος είναι γνωστός ως ‘αρχαίαακρόπολη’, εξαιτίας του μυκηναϊκού ηγεμονικού συγκροτήματος και τωνισχυρών οχυρώσεων της Υστεροελλαδικής ΙΙΙΓ φάσης, που τον περιβάλλουν. Οι αρχαιότητες καλύπτουν τρία επίπεδα που εκτείνονται στο άνω τμήμα της ακρόπολης, που είναι γνωστά ως Άνω Πλάτωμα, Μεσαίο Πλάτωμα και Κάτω Πλάτωμα. Σύμφωνα με τα ανασκαφικά πορίσματα, όπως διατυπώνονται στις δημοσιεύσεις του ανασκαφέα Σκιλάρντι, η ιστορία της ακρόπολης έχει σε σύνοψη ως εξής:

Νεολιθική και Πρωτοκυκλαδική περίοδος

Στο Κάτω Πλάτωμα η Ύστερη Νεολιθική ΙΙ αναγνωρίζεται στα ίχνη μίας εστίας, καθώς και σε οπές από πασσαλόπηξη σε χωμάτινο δάπεδο, που συνηγορούν στην παρουσία ελαφρού ξύλινου στεγάστρου από κλαδιά και χόρτα. Η κεραμική και άλλα ευρήματα συμφωνούν με δεδομένα από ανάλογες ανασκαφές που αφορούν αριθμό οχυρών θέσεων στις Κυκλάδες (Σάλιαγκος, Φτελιά, Στρόφιλας, Γρόττα, Μαρουλάς).

Το αμέσως υπερκείμενο στρώμα ανήκε στην Πρωτοκυκλαδική εποχή, όπως φανερώνει η εξελιγμένη μονόχρωμη κεραμική, που συχνά φέρει κάθετες διατρήσεις ή λαβές με αποφύσεις. Στο Άνω Πλάτωμα, η Πρωτοκυκλαδική περίοδος πέρα από την κεραμική, αποκαλύπτεται από την παρουσία λιθόκτιστου οικοδομήματος, που προφανώς φανερώνει την παρουσία ισχυρής κεντρικής μορφής και κοινωνική διαστρωμάτωση. Στην ομάδα πρωτοκυκλαδικών θέσεων της Πάρου περιλαμβάνεται και η θέση Πλαστηράς, που βρίσκεται σε μικρή απόσταση προς τα βόρεια της ακρόπολης των Κουκουναριών. Εκεί εντοπίστηκε το 1963 νεκροταφείο με μαρμάρινα ειδώλια και κτερίσματα που ανήκουν στην ΠΚ Ι φάση.

Μετά τη λήξη της ΠΚ ΙΙ και για πάνω από 12 αιώνες, ο λόφος εγκαταλείφθηκε για να κατοικηθεί και πάλι, όπως φανερώνει η κεραμική, στην προχωρημένη Μυκηναϊκή περίοδο. Ενώ δεν υπάρχουν ασφαλείς προτάσεις για την ερμηνεία της μακρόχρονης αυτής ερήμωσης στις Κουκουναριές, στη δυτική πλευρά της Πάρου, οι κάτοικοι συνέχισαν να ενισχύουν τον μικρό οικισμό, στην κορυφή του Κάστρου, όπου αναπτύχθηκε η ακρόπολη της αρχαίας Πάρου. Τα ερείπια φανερώνουν συνέχεια κατοίκησης κατά την ΠΚ, με αποκορύφωση στην ΠΚ ΙΙΙΒ φάση. Στο Κάστρο η κεραμική υποδηλώνει κατοίκηση σε ολόκληρη την διάρκεια της 2ης χιλ. π.Χ. (Μέση και Ύστερη Κυκλαδική περίοδος).

Lower Plateau during excavation

Lower Plateau during excavation

Marble figurine (EC II)

Marble figurine (EC II)

Μυκηναϊκοί χρόνοι

Μετά τις αρχές του 12ου αι. π.Χ. ο λόφος των Κουκουναριών ανακαταλήφθηκε από ομάδα Μυκηναίων φυγάδων, ίσως ηγεμονικής οικογένειας από την ηπειρωτική Ελλάδα. Η ομάδα κατέφυγε στην Πάρο, μετά την καταστροφή των Ελλαδικών ανακτορικών κέντρων (περί το 1200 π.Χ.). Οι μυκηναίοι προέβησαν στην ανέγερση οχυρωματικών έργων και ενός σημαντικού οχυρού στην βραχώδη κορυφή, που εξαιτίας τωνπολυτελών ευρημάτων, ταυτίστηκε με ηγεμονικό συγκρότημα, που προστατεύονταν από ισχυρόκυκλώπειο τείχος. Η ηγεμονική σημασία του συγκροτήματος επιβεβαιώνεται από την παρουσία πλήθους αγγείων, χάλκινων εργαλείων και όπλων, όπως και πολυτελών αντικειμένων από ορεία κρύσταλλο, στεατίτη και ελεφαντοστό. Τα ευρήματα υποδηλώνουν την παρουσία ισχυρής ηγεμονικής μορφής, κατά τα μυκηναϊκά πρότυπα. Η ιδιαίτερη δύναμη της ακρόπολης επιβεβαιώνεται από την ανεύρεση χάλκινου χαλινού και σκελετών αλόγων. Η ακρόπολη καταστράφηκε περί το 1150 π.Χ. Τα ευρήματα υποδηλώνουν οχύρωση που κυριαρχούσε στην περιοχή, ελέγχοντας τον κόλπο της Νάουσας και το στενό μεταξύ Πάρου και Νάξου. Το τέλος των Κουκουναριών υπήρξε βίαιο. Το ηγεμονικό κτήριο αφανίστηκε από πυρκαγιά στην διάρκεια εχθρικής επιδρομής, όπως μαρτυρεί εκτεταμένο στρώμα καταστροφής με καμένα χώματα. Στους υπόγειους χώρους του οικοδομήματος βρέθηκαν σκελετοί ανθρώπων και παιδιών, που είχαν καταφύγει εκεί για την προστασία τους, και εγκλωβίστηκαν μαζί με πολλά ζώα και άλογα.

View of the Mycenaean Mansion from the West

View of the Mycenaean Mansion from the West

LM III C painted krater

LM III C painted krater

Γεωμετρικοί χρόνοι

Μετά την μυκηναϊκή ακμή, η περίοδος αντιπροσωπεύεται από δύο αιώνες κοινωνικών και πολιτικών ανακατατάξεων, κατά τους οποίους διαπιστώνονται συνθήκες απομόνωσης και φτώχειας. Στον ευρύτερο αιγαιακό χώρο οι λεγόμενοι ‘Σκοτεινοί Αιώνες’ καλύπτουν την μακρά περίοδο από τον 11ο έως τον 9ο αι. π.Χ. Στις Κουκουναριές, μετά την καταστροφή, περί τo 1150 π.X., ομάδα από τους παλιούς κατοίκους επανέκαμψε στο λόφο. Ίχνη της Υπομυκηναϊκής περιόδου (1150-1100 π.Χ.) παρατηρήθηκαν σε διάσπαρτες θέσεις του λόφου, κυρίως στο Άνω Πλάτωμα, στο εσωτερικό και επάνω στα ερείπια του κατεστραμμένου ηγεμονικού συγκροτήματος. Η συνέχεια κατοίκησης οδηγεί στην Πρωτογεωμετρική περίοδο (10ος αι. π.Χ.), που αντιπροσωπεύεται από λίγα αλλά σημαντικά ευρήματα στο Άνω Πλάτωμα. Στην ίδια θέση όπου είχε παραδοσιακά λειτουργήσει το συγκρότημα του μυκηναίου ηγέτη, επικεντρώθηκε και πάλι η κατοίκηση σε όλον τον 9ο αι. π.Χ. Η πρωτογεωμετρική κεραμική της περιόδου, εισηγμένη ή σε ντόπια απομίμηση, αποκαλύπτει εντατικές σχέσεις με την Αθήνα.

Η ανασκαφή έδειξε ότι ο οικισμός συνέχισε να κατοικείται και κατά την Γεωμετρική περίοδο (9ος-8ος αι. π.Χ.). Μολονότι τα οικιστικά κατάλοιπα φανερώνουν σποραδική εγκατάσταση σε άλλες κατάλληλες θέσεις του λόφου, ο κύριος πυρήνας κατοίκησης συνέχισε να διευρύνεται στο Άνω Πλάτωμα, επάνω στα ισοπεδωμένα ερείπια των μυκηναϊκών και πρωτογεωμετρικών χρόνων. Μετά από δύο αιώνες συνεχούς χρήσης, ο γεωμετρικός οικισμός εγκαταλείφθηκε στα τέλη του 8ου αι. π.Χ., αμέσως μετά την εκδήλωση ισχυρού σεισμικού φαινομένου. Οι οικίες εκκενώθηκαν στο σύνολό τους, εκτός από ένα επίμηκες μεγαροειδές μέγαρο, που συνέχισε να χρησιμοποιείται και στον 7ο αι. π.Χ.

Upper Plateau during excavation

Upper Plateau during excavation

 

Αρχαϊκοί χρόνοι

Αμέσως μετά δημιουργήθηκε ο πρώϊμος αρχαϊκός οικισμός των Κουκουναριών (περί το 700-650 π.Χ.). Στην κορυφή της Νότιας Ανάβασης, στο επίπεδο του Μεσαίου Πλατώματος και σε άνδηρο των ΝΑ κλιτύων δημιουργήθηκε μεγάλος αρχαϊκός οικισμός, που όμως, με βάση τα συλλεγέντα στρωματογραφικά δεδομένα, εγκαταλείφθηκε σε σύντομο διάστημα, περί τα μέσα του 7ου αι. π.Χ.

Η γενικότερη εικόνα του οικισμού υποδηλώνει οικιστική πυκνότητα. Ο αριθμός των κατοίκων είχε αυξηθεί, όπως και ο σχετικός αριθμός οίκων, με αποτέλεσμα να μην επαρκεί ο υφιστάμενος χώρος. Οι οικογένειες εγκαταστάθηκαν σε ομάδες κτισμάτων κατανεμημένων σε ενότητες (οικιστικές νησίδες) ή σε πυρήνες που αποτελούνταν από κατοικίες προσκολλημένες μεταξύ τους. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της οικιστικής ενότητας του Ανδήρου Χ στην Νότια Ανάβαση, που αποτελείται από τρεις οικίες, σχεδιασμένες σε νησίδα. Στο Μεσαίο Πλάτωμα διακρίνονται οικιστικοί πυρήνες, που διαπερνώνται από στενούς δρόμους, επιτρέποντας την πρόσβαση σε ανοιχτούς χώρους, κατάλληλους για κοινή χρήση. Στις Κουκουναριές τα ευρήματα αποδεικνύουν ότι με την έλευση των αρχαϊκών χρόνων ο οικισμός απέκτησε τα χαρακτηριστικά μικρής πόλης. Περί το 700 π.Χ. οι κάτοικοι προέβησαν στην ανέγερση μνημειώδους ναού αφιερωμένου στην Αθηνά, την κεντρική θεότητα των Κουκουναριών. Ο ναός καταλάμβανε θέση στην μέση επιμήκους πλατώματος. Σε μικρή απόσταση στα βόρεια του ναού αποκαλύφθηκε οικοδόμημα τεσσάρων δωματίων, το οποίο ερμηνεύτηκε ως ‘Κτήριο των Συναθροίσεων’ ή λήψης αποφάσεων (‘πρώιμο Πρυτανείο’). Ο χώρος γύρω στον ναό ήταν ελεύθερος από κτήρια, φανερώνοντας την παρουσία μίας πρώιμης αγοράς.

Ο αρχαϊκός οικισμός των Κουκουναριών εγκαταλείφθηκε στα μέσα του 7ου αι. π.Χ. ολοκληρώνοντας την ιστορία των αρχιτεκτονικών καταλοίπων στο λόφο, αν και ο ναός της Αθηνάς συνέχισε να χρησιμοποιείται ως και τον 3ο αι. π.Χ.

Middle Plateau during excavation: The archaic settlement

 

Middle Plateau during excavation: The Athena temple

Temple of Athena during excavation: View of interior from West

 

Late archaic black-figured kylix

Late archaic black-figured kylix

 

Monuments of the acropolis

The earliest history of the acropolis

Koukounaries is listed among the most ancient acropolis sites in the Aegean. It is situated on the NE side of Paros, near the SW shores of the Naoussa Bay. Excavations were carried out during 1976-1992 by Prof. Demetrius –U. Schilardi under the sponsorship of the Athens Archaeological Society. The dig brought to light successive layers of occupation from Late Neolithic (5th mill. B.C.) to Early Archaic (first half of 7th c. B.C.). The remote history of the site goes back to Late Neolithic (5th mill. B.C.), when a settlement was created on the upper slopes. There is pottery and artefacts showing that it is contemporary with Saliangos, a settlement between Paros and Antiparos (5th mill. B.C.). In Early Cycladic II a large stone building was erected on the NE. edge of the summit (Upper Plateau).

The IIIC fortifications – The Mycenaean Mansion

In Late Mycenaean times (12th c. B.C.), the hill was transformed into a fortified acropolis. The slopes were fortified with cross-walls and a palatial building (Mansion) was constructed on the Upper Plateau. Its southern side was protected with a strong pseudo-Cyclopean wall. A thick destruction layer stretching over the floors produced evidence of vases, pithoi, tools, arms and a horse-bit in bronze and artifacts in ivory. The pottery is typical of the LH IIIC (mature) style. Numerous skeletons of the occupants, adults, children and animals, including horses, were found under the fallen debris. The complex was destroyed by fire about 1150 B.C.

The Geometric and the Early Archaic Settlements

A significant settlement prospered on Koukounaries in Late Geometric times. Its houses were built over the remains of the Mycenaean Mansion. Most importance is the discovery of a large rectangular building (Long Hall), apparently the house of the geometric ruler of the community. The original settlement was abandoned at about 700 B.C., when the houses were transferred to the lower terraces and to the Terrace of the Athena Temple. A new settlement was created, which according to archaeological evidence, is contemporary with the Age of Archilochos (first half of 7th c. B.C.).

Temple of Athens and ‘Hall of Gatherings’

Occupying a prominent position of the Early Archaic settlement was the temple of Athens. The sanctuary was uncovered in 1984, on the south slopes of the hill. It consists of the temple and a temenos enclosure, immediately to the East. The temenos was intended for hypaethral cult activities and sacrifices to worship the deity. The temple is stone-built and rectangular. It is directed E-W and has a large two-leaved door on the east front. The roof was flat and supported by two wooden columns. In the temenos the altar was found set against the north wall. The temple was probably built soon after 700 B.C. The identification of the temple is based on fragments of votive vases inscribed with the name AΘΗΝΑΙΗΣ. The temple is dated about 700 B.C. and is considered among the earliest in the Aegean.

Immediately to the north is the ‘Hall of Gatherings’, a large building consisting of four rooms. It was used in early archaic times as an administrative building, where the members of aristocracy would gather to deliberate on community matters. A large room to SW was used for the gatherings and the symposia, whereas the small room to NW, occupied by a large hearth, was used for preparing food and roasting meet. An early agora, an open area surrounding the temple was used for community gatherings and rituals. The settlement had started assuming the aspect of an early Polis, before it was abandoned peacefully at about the middle of the 7th c. B.C.

 

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Schilardi 1975.Paros, reportII: The 1973 campaign, JFA 2,83-96

Σκιλάρντι 1976-1991. Ανασκαφή Πάρου, Πρακτικά (ετήσιες ανασκαφ. εκθέσεις)

Σκιλάρντι 1981. λ. ‘Πάρος’, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια 27, 133-140

Schilardi-Papathanassopoulos 1981. ‘An underwater survey of Paros, Greece’, The International Journal of Nautical Archaeology, 123-144

Schilardi 1983. ‘The decline of the geometric settlement of Κoukounaries at Paros’, Hägg, R., ed., The Greek renaissance of the eighth century B.C.: Tradition and innovation. Proceedings of the second international symposium at the Swedish Institute at Athens, 1-5 June 1981, 173-183

Schilardi 1984. The LHIIC period at the Koukounaries Acropolis, Paros’. MacGillivray, J., Barber, R., eds.,The Prehistoric Cyclades, Contributions to a workshop on Cycladic Chronology, 184-206

Schilardi 1988. The temple of Athena at Koukounaries. Observations on the cult of Athenaon Paros’, in R. Hägg, N. Marinatos, G. Nordquist, Eds., Early Greek Cult Practice, Proceedings of the fifth international symposium at thee Swedish institute at Athens 26-29 June 1986, 41-50 (Stockholm 1988).

Schilardi 1990. L’ insediamento di Koukounaries nell’ isola egea di Paro, CNR Seminari Anno 1990 (Roma 1991) 39-44

Schilardi 1992. Paros and the Cyclades after the Fall of the Mycenaean Palaces, BCH Suppl. 25, MYKENAIKA (Paris 1992) 621-639.

Σκιλάρντι 1995. Παρατηρήσεις για  την Ακρόπολη των Κουκουναριών και  τη μυκηναϊκή Πάρο κατά τον 12ο αι. π.Χ. ΕΕΚΜ ΙΒ’ (1995) 481-500

Schilardi 2002. The Emergence of Paros the Capital, Habitat et urbanisme dans le monde gréque, Pallas 58 (2002) 229-249

S. Katsarou – D. Schilardi 2004. Emerging Neolithic and Early Cycladic Settlements in Paros: Koukounaries and Sklavouna’, BSA 99 (2004) 23-47

Στ. Κατσαρού – Δ. Σκιλάρντι 2006, ‘Νεολιθική κατοίκηση στις Κουκουναριές Πάρου’, Η Προϊστορία του Αιγαίου, Παλαιολιθική, Μεσολιθική, Νεολιθική, Επιμέλ. Αδ. Σάμψων, κα. (Αθήνα 2006) 194-198

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s